|
Piri Reis
(?-1552) Osmanlı, denizci. Dünya haritaları
ve denizcilik kitabıyla tanınmıştır.
Doğum tarihi kesin olarak bilinmiyor. 1465-1470
arasında Gelibolu'da doğdu. Kahire'de öldü. Asıl adı
Muhiddin Pirî'dir. Karamanlı Hacı Ali Mehmed'in oğlu
ve ünlü Osmanlı denizcisi Kemal Reis'in yeğenidir.
Akdeniz de korsanlık yapmakta olan amcasının yanında
yaklaşık 1481'den sonra denize açıldı. 1487'de
onunla birlikte İspanya'daki Müslümanlar'ın
yardımına gitti. 1491-1493 arasında Sicilya,
Sardunya, Korsika adalarına ve güney Fransa
kıyılarına yapılan akınlara katıldı. Amcasıyla
birlikte Osmanlı Devleti'nin hizmetine girerek
1499-1502 Osmanlı-Venedik Savaşı'nda bir savaş
gemisinde kaptanlık yaptı. 1511'de amcasının ölümü
üzerine Gelibolu'ya çekilerek Kitab-ı Bahriye
(Denizcilik Kitabı) üzerinde çalıştı ve 1513'te bir
dünya haritası çizdi.
1516 Mısır seferinde Osmanlı donanmasında kaptan
olarak savaştı. 1517'de ilk çizdiği haritayı I.
Selim'e (Yavuz) sundu. 1521'de Kitab-ı Bahriye'yi
tamamladıktan sonra 1522'de Rodos seferine
katıldı.1524'te sadrazam Makbul İbrahim Paşa'yı
Mısır'a götüren gemiye kılavuzluk etti. Sadrazamın
ilgilenmesi üzerine 1525'te Kitab-ı Bahriye'yi
yeniden düzenleyerek onun aracılığıyla I. Süleyman'a
(Kanuni) sundu 1528'de çizdiği ikinci haritasını da
padişaha armağan etti. 1528'den sonra güney
denizlerinde görev yaptı. Portekizlilerin Aden'i
alması üzerine Süveyş'teki Osmanlı donanmasına
kaptan atanarak 26 Şubat 1548'de Aden'i geri aldı.
1552'de önemli bir Portekiz üssü olan Maskat'ı ve
ardından Kişm Adası'nı alarak Hürmüz Kalesi'ni
kuşattı. Portekizliler'in Basra Körfezi'ni kapatmak
istediklerini duyarak kuzeye yöneldi. Katar
Yarımadası'na, Bahreyn Adası'na egemen olarak
Mısır'a geçti. Donanmayı Basra Körfezi'nde bıraktığı
için sefer sırasında kendisinden yardımını esirgeyen
Basra Valisi Kubâd Paşa'nın da girişimleriyle suçlu
görülerek idam edildi.
Büyük bir denizci olduğu kadar büyük bir haritacı
olan Pirî Reis, korsanlık günlerinden başlayarak
gezip gördüğü yerleri yabancı kaynaklardan da
yararlanarak tarihi ve coğrafi özellikleriyle
birlikte kitabında anlatmış ve haritalarını
çizmiştir. Kitab-ı Bahriye'nin nazımla yazılan ve
denizcilikle ilgili tüm bilgilerin toplandığı
başlangıç bölümünde, genel açıklamalardan sonra Ege
ve Akdeniz adaları tanıtılarak denizle ilgili gözlem
ve deneyim önemi vurgulanır. Fırtına, rüzgâr
çeşitleri, pusula ve haritanın tanımından sonra
dünyayı kaplayan denizler ve karaların oranı
belirtilir. Portekizliler'in denizcilikteki
ilerlemeleri ve keşifleri, Çin Denizi, Hint
Okyanusu, Akdeniz ve Ege Denizi'ndeki rüzgârlar,
Basra Körfezi, Atlas Okyanusu ayrıntılı biçimde
anlatılır.
Düz yazı ile anlatımın başladığı haritalı bölüm
asıl metni oluşturur. Bu bölümde Çanakkale
Boğazı'ndan başlayarak Ege Denizi kıyı ve adaları,
Adriyatik denizi kıyıları, Batı İtalya, Güney
Fransa, Doğu İspanya kıyılarıyla çevresindeki
adalara ilişkin tarihi, coğrafi bilgiler verilerek
kuzey Afrika kıyıları, Filistin, Suriye, Kıbrıs ve
Anadolu kıyıları izlenerek Marmaris'te tüm
Akdeniz'in havzası noktalanır.
1513'te çizdiği ilk haritasında Kristof Kolomb'un
1498'de çizdiği Amerika haritasından, Portekiz ve
Arap haritalarından yararlandığını belirtir. Elde
kalan parçası Avrupa ve Afrika'nın batı kıyılarıyla
Atlas Okyanusunu, Antil Adalarını, orta ve Güney
Amerika'yı gösterir. 1528'de çizdiği ikinci
haritasından günümüze kalan parça, büyük bir dünya
haritasının kuzey batı köşesi olup Atlas
Okyanusu'nun kuzeyini, kuzey ve orta Amerika'nın
yeni keşfedilmiş kıyılarını ve Grönland'dan
Florida'ya uzanan kıyı şeridini içerir. Adalar ve
kıyılar son keşiflere dayalı olarak daha doğru
çizilidir. Keşfedilmeyen yerler ise beyaz
bırakılarak, bilinmediği için çizilmediği
belirtilir. İlk haritadan daha büyük ölçekli ve
gelişkin olan ikincisi, teknik olarak döneminin en
ileri örneğidir.
YAPITLAR (başlıca): Kitab-ı Bahriye,
(ö.s.), 1935, (Yeni harflerle, Denizcilik Kitabı, 2
kitap, Y. Senemoğlu (haz), ty. ) |
Kim Kimdir?
2005