|
ORHAN KEMAL
(15.09.1914 - 02.06.1970)
ORHAN KEMAL, asıl adı Mehmet Raşit Öğütçü (Adana
1914 - Sofya 1970) T.B.M.M. 1. dönem Kastamonu
milletvekili (1920-1923) avukat Abdülkadir
Kemali'nin oğlu. Babasının Ahali Fırkası'nı
kurmasının (1930) ardından, gelişen olaylar sonucu
ailesi Suriye'ye göç ettiği için ortaokul son
sınıfta öğretimini bıraktı (yaşamının bu dönemini
"Küçük Adamın Notları" başlığı altında yayımlamaya
başladığı yaşamöyküsel romanı Baba Evi'nde (1949)
konu edinmiştir). Bir süre sonra doğduğu kente
dönerek pamuk fabrikalarında işçilik, dokumacılık,
ambar memurluğu, Verem Savaş Derneği'nde kâtiplik
yaptı (yaşamının bu dönemi, Yugoslavya göçmeni bir
ailenin işçi kızıyla evlenmesinin (1937) hikâyesi
Avare Yıllar (1950), Cemile (1952) Dünya Evi (1960),
Arkadaş Islıkları (1968) romanlarına konu olmuştur).
Askerlik görevini yaparken ceza yasasının 94.
maddesine aykırı davranıştan 5 yıl hapse mahkûm
edildi (1939). Bursa cezaevinde bulunduğu sırada,
burada tutuklu Nâzım Hikmet'le ilişkileri,
toplumculuk anlayışı üzerinde etkili oldu (bu
konuyla ilgili anıları Nâzım Hikmet'le Üç Buçuk Yıl
(1956) kitabındadır.) 1951'de İstanbul'a geldikten
sonra tefrika romanlar, kitaplar yayımlayarak
yalnızca kalemiyle geçindi. Tedavi için gittiği
Sofya'da öldü. Cenazesi yurda getirildi; mezarı
İstanbul'dadır.
Yapıtlarında güç yaşama koşulları içindeki küçük
insanları, onların geçim sıkıntılarını canlandırır.
Ancak sanat anlayışı yalnızca tanıklık etmeyi değil,
halkın daha iyi bir yaşama ulaşmasına yardımcı
olacak uyarıcı, yönlendirici bir gerçekçilik yolunu
izlemiştir. İlk ürünleri 1930'larda kendi yaşam
öyküsünden çizgilere dayanan bir çerçevede,
Çukurova'da tarım ve fabrika işçilerinin sorunlarını
işlemiş, daha sonra yaşamını sürdürdüğü İstanbul'da
gurbetçilerin, kenar mahalle insanlarının, işçilerin
dünyasını yansıtmıştır. Yaşamı geniş bir biçimde
kapsayan yapıtı için cezaevi gözlemleri de malzeme
olmuştur. Bu tür yapıtlardan 72. Koğuş (uzun öykü,
1954) oyun haline getirilerek AST (1967) ve Devrimci
Ankara Sanat Tiyatrosu (1976) tarafından sahnelendi.
AST'taki temsil sanatçıya Ankara Sanatsevenler
Derneği'nin yılın en iyi oyun yazarı ödülünü
kazandırdı. Konularını Çukurova çevresinden alan
Vukuat Var (1959), Hanımın Çiftliği (1961), Kanlı
Topraklar (1963), Kaçak (1970) romanları, toprak
sahipleriyle tarım işçilerinin ilişkilerini, tarım
kesiminde meydana gelen değişmelerin etkilerini,
yoksul fabrika işçilerinin dünyasını ele alan bir
dizi oluşturur. Murtaza (1952, Bekçi Murtaza adıyla
Ulvi Uraz Tiyatrosu'nda sahnelendi 1969; Bekçi
adıyla Ali Özgentürk tarafından filme alındı, 1986)
fabrika çevresi konu edilirken körü körüne görev
duygusuna bağlı kahramanın kişiliğini çözümler.
Köyden kente nüfus göçü, gurbetçi-işçilerin
Adana'daki güç yaşamı Bereketli Topraklar
Üzerinde(1954) romanının eksenini oluşturur. Gurbet
Kuşları (1962) bu konuyu işlemeyi gurbetçilerin
İstanbul'daki yaşamından kesitler vererek sürdürür.
Köylülerin, ırgatların, küçük elsanatlarıyla
uğraşanların, küçük memurların vb. kaynaştığı bu
yapıtlar yanında, kadınlarla genç kızlar ve
çocukların serüvenlerini ele alan romanlar da özel
bir yer tutar. Kenar mahallede yaşayan, kendi
toplumsal konumundan daha geriye itilmiş ailedeki
kadınlara ilgili El Kızı (1960), sinema ve eğlence
dünyasında sömürülen kadınlarla ilgili Yalancı Dünya
(1966), Sokaklardan Bir Kız (1968) bu çerçevedeki
romanlarındandır. Suçlu (1957), Küçücük (1960),
Sokakların Çocuğu (1963), gibi romanlarında,
İstanbul'un yoksul çevrelerinde, çözülmüş aile
yaşamlarının, eğitim bozukluklarının suça ittiği
çocuklar ve onların ayakta kalabilme çabaları
canlandırılır. Müfettişler Müfettişi (1966) ile onu
izleyen Üç Kağıtçı (1969) taşradaki yönetici, memur
çevresinin taşlamasıdır. Bunlar ve benzeri
romanlarda hareketli olaylar, yer yer şive
taklidinden yararlanan konuşmalarla sergilenen
konular, yazarın 200 kadar öyküsünü de beslemiştir
(Ekmek Kavgası, 1949; Kardeş Payı, Sait Faik Hikâye
Armağanı, 1957; Önce Emek, ve Sait Faik Hikâye
Armağanı ve TDK ödülü, 1968 vb.) 72. Koğuş, Murtaza
gibi yapıtları yanında roman ve öykülerinden daha
başka sahne uyarlamaları da yapıldı: Eskici Dükkanı
(AST tarafından sahnelendi, 1969). Kardeş Payı
(Ankara Mithat Paşa Tiyatrosu'nda sahnelendi,
1970-1971). |
Kim Kimdir?
2005